Thursday, November 28, 2013

Quote of the Day

"Монгол орон үеэ өнгөрөөсөн нийгмийн байгууллын музей болж хоцрохгүй!"

- Д. Бямбасүрэн, "Үүрийн Жавар," Улаанбаатар 1996, 130-р тал

Tuesday, November 26, 2013

Where is the wisdom we have lost in knowledge?

Хаяадаа Монголчуудыг ойлгохгүй толгой сэгсрэх гадаадуудтай уулзахаар тэдэнд UB Post, World Bank Report уншихаасаа илүү Монгол уран бүтээлчдийн бүтээлүүдийг хар гэж хэлмээр санагддаг юм. Хэдийгээр Монголоос мундаг урлагын бүтээлүүд төдий л төрөн гардаггүй боловч илэрхийлэх гэсэн санаа, арга барил нь яах аргагүй биднийг харах хамгийн сайн толь болдог. Жишээлбэл надад Алтан Ураг, Арга Билэг хамтлагууд таалагддаггүй. Хоёр өөр соёлыг хүчээр дэндүү бүдүүн бааргаар авцалдуулах гээд байгаа мэт санагддаг юм. Гэхдээ тэдний уран бүтээлүүдээс бид нэг талаасаа Монгол өв уламжлалаа хадгалж үлдэх, нөгөө талаасаа барууны соёлыг өөриймшүүлэх оролдлогыг тод томруунаар харж болно. Сайн бодох юм бол энэ оролдлого хэр амжилттай болохоос бидний ирээдүй шалтгаална. Лав л бид баруун шиг болж чадахгүй, гэхдээ бас нүүдэлчин өв уламжлалаараа амьдрах боломжгүй. Аль аль талынх нь охийг шингээж чадсан соёл, ертөнцийг үзэх үзэл бий болгож чадах эсэхээс хамаарч бид цаашид хэрхэн тэсч үлдэх вэ гэдэг асуултын хариулт гарах юм.

Энэ утгаараа Монголчуудын сэтгэлгээг өөр нэг тольдож болох газар нь уран зургийн үзэсгэлэнгүүд. Чанар, агуулгын хувьд бараг бүгдээрээ дэндүү гүехэн боловч зураачдын хөндөж буй сэдэв, хэрэглэж буй арга барилаас нь Монголын нийгмийн тусгалыг олж харж болно. Жишээ нь нэлээд дээхнэ зураач Ш. Ядамсүрэнгийн үзэсгэлэнг үзсэн юм. Өөртэй нь ярьж үзтэл жаахан явцуу үзэл бодолтой, тэгээд тэр нь ч даацтай уран бүтээл хийхэд нь тушаа болдог юм шиг санагдсан. Гэхдээ энд маш сонирхолтой зүйл нь түүний санаагаа илэрхийлж байгаа арга барил. Хэрвээ түүний бүтээлүүдийг ажиглах юм бол нэгт, асар их хурд мэдрэгдэнэ. Хурдтайгаар урсан өнгөрч буй дүрснүүдийг нь яг таг тэр энэ гэж тодорхойлоход хэцүү. Улаанбаатарт хэсэг хугацаагаар байхгүй байж байгаад гэнэт ирэхэд яг ийм мэдрэмж төрдгийг бид бүгдээрээ мэднэ. Хоёрт, түүний зургууд дээрээ ашигладаг шулуун зураасууд дүрсүүдийг тал бүрээс нь нэвт хөндлөн огтлоод гардаг. Тэдгээр зураасууд хаанаас гарч ирж биднийг хэрхэн огтлохыг таахад бэрх. Гэхдээ хүссэн хүсээгүй амьдрал үргэлжилж Ордны зүүн талын зам хөл хөдөлгөөнтэй хэвээр л байна.

Сонирхолтой нь үзэсгэлэнг үзэж байтал яг иймэрхүү зургууд өмнө үзэж байсан юм шиг санагдаад болдоггүй. Сайтар хартал Ядамсүрэнгийн бүтээлүүд яах аргагүй Weimer Republic-ийн үеийн уран бүтээлүүдийг санагдуулам. Жишээ нь George Grosz-ийн Бэрлинийг дүрсэлсэн энэхүү бүтээл дэх дүрсүүдийн хөл толгойг олоход тун бэрх, тэгсэн мөртөө энэ замбараагүй байдал өөрсдийнх нь гэхээсээ илүү тэднийг нэвт дайран өнгөрч буй хурц ирмэгтэй давалгааны үр дагавар гэмээр. Хоёр өөр цагт, хоёр өөр газар, хоёр өөр уран бүтээлч нэг санааг хөндөж, нэг арга барилыг ашигласан хэрэг. Энд Монгол Улс Ваймарын замаар орж байна гэвэл гэнэн дүгнэлт болно. Гэхдээ Ваймарт ардчиллыг хэрхэн завхруулж тэр нь нийгэмд хэрхэн тусч байсан нь бидэнд их сургамжтай байх. Гадаадууд ч Монголын өнөөгийн байдлын учир шалтгааныг ойлгохын тулд Хиндэнбүргын талаарх номондоо салхи оруулах хэрэгтэй байж мэдэх юм.

Монголчуудыг нямбайгаар буулгаж чадсан өөр нэгэн мундаг бүтээл бол зурагчин Ц. Батзориг агсны “Зуднаар. Баянхонгор аймаг, Гурван булаг сум. 1993 он” гэсэн зураг. Зургийг "Монгол хүний resilience" (яг Монгол дээр буулгах үг олж чадсангүй) гээд нэрлэчихэж болмоор. Зуднаар цасанд юм харахаа больсон нүдээ трикогоор ороосон нь Монголчуудын ямар ч нөхцөл байдалтай дасан зохицоод аргалаад гарч чаддаг чадварын илэрхийлэл. Магадгүй гадны хөрөнгө оруулалттай оруулалтгүй амьдраад байж болно гэж боддог нь үүнээс улбаатай байх. Мөн уранхай ноорхой хувцастай ч, зуд турхантай байсан ч цайныхаа дээжийг өргөж байгаа эмээ бидний амьдралын хэв маяг, соёл амьдралын маань салшгүй нэг хэсэг гэдгийг илтгэнэ. Ихэнх хүмүүс одоогийн өөрчлөлтийн их давалгаанд үүнийгээ алдана гэж айх нь ойлгомжтой боловч, бас ч гэж амархан арилчихгүй нь эндээс харагдана байх аа.

Sunday, November 10, 2013

Завсрын Хvмvvс

Өнгөрсөн хавар найз охинтойгоо номын дэлгүүрээс Ц. Батзориг агсан, Д. Давааням хоёрын "Хүмүүс" гэрэл зургийн үзэсгэлэнгийн каталогийг олж авсан юм. Энэ амралтын өдрөөр тухтай үзэх цаг гаргав. Өмнө Ц. Батзориг агсны цаатангуудын тухай бүтээлээс бусдыг нь үзэж байгаагүй юм. Энэ каталог дээрх бүтээлүүдээс нь үзвэл үнэхээр гайхалтай зурагчин байжээ. Ялангуяа 90-ээд оны Монголыг амьдаар нь буулгаж чадсан маш цөөн хэдхэн уран бүтээлчийн нэг яах аргагүй мөн. Лав л цаашдаа Монголын хамгийн эгзэгтэй, одоогийн бидний амьдралыг тэр чигт нь тодорхойлж буй энэхүү үеийн судалгаа, хэлэлцүүлэг Ц. Батзориг агсны эдгээр зураггүйгээр явагдах ёсгүй байх.

Энд жишээ болгоод би өөрт хамгийн чухал санагдсан нэг зургийг орууллаа:

Зургийн нэр нь: "Улаанбаатар. 1995." Ялангуяа 90-ээд оны дунд үед өссөн завсрын буюу миний үеийнхнийг энэ зураг шиг мундагаар буулгаж (capture, encapsulate) чадсан нь үгүй. Хэдийгээр яг коммунизмын үед ухаан ороогүй боловч бид лав л коммунизмын сүүдэр дунд өсч өндийсөн. Албан ёсоор коммунизм үгүй болсон энэ үед коммунист үзэл суртлын хамгийн амь бөхтэй хэсэг нь хүмүүсийн дунд оршсоор байсан (яг л энэ Цэдэнбалын ишлэл шиг). Иймд бусад үеийнхэнтэй харьцуулахад бид бараг коммунизмын жинхэнэ охь дунд ч өссөн байж мэдэх.

Мөн энэ зургийг подъезд дотор олж харж, авч чадсан нь Ц. Батзориг агсны мундаг мэдрэмжийн илэрхийлэл. Бага байхад орой 10-ын алдад сургуульд ч ороогүй жаахан хүүхдүүд хоол гуйгаад хаалга тогшдог байсан. Өглөө хичээлдээ гарахад подъезд дотор даарсандаа хоносон байх нь олонтаа. Өдгөөгийн олон хүний амьдралын зорилго чухам тэр дүр зургаас үүссэн сэтгэл өвдөлтөөс урган гарсан байх. Нийгмийг тэр чигт нь хамарсан энэ зовлон шаналал 90-ээд онд өссөн биднийг хүн болгосон.

Нэг талаасаа хуучин нийгмээс амь бөх үлдсэн үзэл санаа, нөгөө талаасаа шинээр өлгийдөж авсан нийгмийн бүтээгүй амлалтууд дунд бий болсон завсрын үеийнхнийг хамгийн нягт нямбайгаар илэрхийлж чадсан нь яах аргагүй энэ зураг. Энэ зургыг ч бид харах тоолондоо хаанаас ирж хаа хүрч яваагаа санаж явах учиртай.

Addendum: Ц. Батзориг сан + хамтран үзэсгэлэн гаргасан Д. Даваанямын бүтээлүүдийн шүүмж (энэ шүүмж дээр бичсэнчлэн түүний бүтээлүүд үнэхээр муу байсан)